خیار عیب یکی از انواع خیارات نام برده در قانون مدنی می باشد. خیار به معنای اختیار است که در عالم حقوق به معنای اختیار فسخ کردن یک طرفه قرارداد می باشد.
برخی از خیارات نام برده در قانون مدنی به صورت مشترک میان طرفین می باشد یعنی هر یک از آن ها می تواند به استناد کند اما برخی دیگر مانند خیار عیب تنها برای خریدار می باشد.
با توجه به ارزش مال خریداری شده خیار عیب می تواند در برخی مسائل مانند خرید خودرو های لوکس بسیار مهم در برخی کالاهای کم ارزش تر قابل چشم پوشی باشد.
اما به صورت کلی استناد به خیار عیب و فسخ قرارداد به این جهت یکی از حقوق مهم خریدار بوده که قانون گذار برای آن در نظر گرفته است و می تواند با استناد به آن از ضایع شدن حقوق خود جلوگیری کند.
استناد به خیار عیب دارای شرایطی می باشد که در ادامه این مطلب به همه آن موارد اشاره شده است.
شرایط تحقق خیار عیب
برای استفاده از خیار عیب و اختیار فسخ قرارداد مانند بسیاری از خیارات دیگر باید شرایطی که قانون گذار مشخص کرده است وجود داشته باشد. شرایط تحقق خیار عیب نیز به شرح زیر است:
- مخفی بودن عیب در زمان انعقاد قرارداد و اهمیتی ندارد که فروشنده از آن اطلاع داشته یا نداشته باشد
- عیب باید مربوط به زمان انعقاد قرارداد باشد یعنی حین عقد وجود داشته باشد
- مشتری از عیب مال خریداری شده اطلاع نداشته باشد زیرا در صورت اطلاع، به معنای صرف نظر کردن از آن بوده و دیگر حق استفاده از آن را نخواهد داشت
حال در صورتی که این سه شرط وجود داشته باشد مشتری می تواند با استناد به ماده ۴۲۲ قانون مدنی که خیار عیب را پیش بینی کرده است معامله را به همان صورت قبول کرده، برای قسمت معیوب خسارت گرفته یا معامله را فسخ کند.
دریافت خسارت ناشی از خیار عیب
همان گونه که پیش از این بیان کردیم اختیارات شخصی که دارای خیار عیب می باشد این است که یا به صورت کلی به دلیل عیب موجود در مال معامله را فسخ کرده یا این که خسارت مال معیوب را از فروشنده دریافت کند که به آن در قانون مدنی ارش گفته می شود.
ارش در واقع ما به تفاوت قیمت مال در حالت سلامت و قیمت مال در حالت معیوب است.
دو راه پیش روی طرفین قرارداد است در این صورت، اول این که بر سر میزان تفاوت قیمت با یکدیگر توافق کنند و راه دوم این است که تشخیص آن را به دستور دادگاه به دست کارشناسان این حوزه بگذارند.
در این صورت کارشناس با تعیین قیمت مال در حالت سالم و در حالت معیوب میزان ارش را مشخص کرده و فروشنده مال معیوب موظف به پرداخت آن می باشد.
مستند قانونی نحوه محاسبه ارش بابت تفاوت قیمت نیز ماده ۴۲۷ قانون مدنی می باشد.
در چه مواردی نمی توان به استناد خیار عیب معامله را فسخ کرد و فقط باید ارش گرفت؟
در برخی موارد قانون گذار به دلایل مشخصی بیان کرده است که خریدار در این شرایط تنها می تواند ما به تفاوت مال سالم و معیوب را از فروشنده دریافت کند و حق فسخ معامله به دلیل خیار عیب را نخواهد داشت.
- در صورتی که مال نزد خریدار از بین برود
- در صورتی که خریدار مال را به دیگری انتقال داده باشد
- در صورتی که در مال تغییر اساسی رخ داده باشد
- در صورتی که مال نزد خریدار عیب دیگری پیدا کرده باشد مگر این که خریدار بتواند به دلیل خیار دیگری مانند خیار تدلیس معامله را به صورت کلی فسخ کند
این موارد نیز در ماده ۴۲۹ قانون مدنی ذکر شده است.
مدت خیار عیب
یکی از موضوعات مهم در بحث فسخ قرارداد یا استفاده از خیارات قراردادی مربوط به مدت زمان موجود برای دارنده خیار می باشد.
مهلت اعمال خیار عیب از سوی خریدار طبق ماده ۴۳۵ قانون مدنی بعد از علم به آن فوری می باشد.
بنابراین قانون گذار آغاز مهلت استفاده از خیار عیب را علم خریدار به عیب مال می داند که امر بسیار منطقی می باشد زیرا که چگونه خریدار نسبت به عیب پنهان و مخفی که در مال وجود دارد اختیار فسخ داشته باشد.
اما از آن جایی که نمی توان سرنوشت یک معامله را به دست فردی به صورت نامحدود قرار داد، اعمال خیار عیب را پس از آگاهی از آن به صورت فوری می داند.
بنابراین باید خریدار سریعا تکلیف فسخ یا دریافت ارش را مشخص کند و در غیر این صورت خیار عیب از بین خواهد رفت.
برای اطلاع از میزان مهلت دقیق با قید فوریت در هر یک از معاملات می توانید از مشاوره حقوقی فسخ قرارداد استفاده نمایید.
در چه صورتی خیار عیب از بین می رود؟
با توجه به مطالبی که بیان کردیم متوجه شدیم که خیار عیب مانند بسیاری از خیارات قراردادی به طور دائمی نبوده و ممکن است از بین رفته یا به اصطلاح حقوقی ساقط شود.
از بین رفتن خیار عیب را می توان در دو زمان مورد بررسی قرار داد. دسته اول مربوط به زمانی که اصلا هنوز خیار عیب به وجود نیامده است و دسته دوم مربوط به زمانی که خیار عیب به وجود آمده باشد.
پیش از به وجود آمدن خیار عیب:
یکی از توافقاتی که ممکن است میان طرفین قرارداد صورت گیرد این است که برای از بین بردن وجود یک خیار به خصوص یا تمامی خیارات به توافق برسند که به آن اسقاط کافه خیارات گفته می شود که باید توجه ویژه ای به آن داشت. در این صورت خیار عیب پیش از آن به وجود بیاید از بین خواهد رفت.
بعد از به وجود آمدن خیار عیب:
بر اساس مواد قانونی و مطالبی که پیش از این به آن اشاره کردیم اعمال خیار عیب باید به صورت فوری صورت گیرد و در غیر این صورت از بین خواهد رفت. این موضوع به آن جهت است که اگر خریدار از خیار عیب به صورت فوری استفاده نکند به معنای صرف نظر کردن خواهد بود.
خیار عیب در خودرو
از جمله معاملاتی که خیار عیب در آن بسیار کاربرد دارد مربوط به معاملات خودرو می باشد. معمولا در خرید و فروش خودرو میزان سلامت آن و عیب های موجود در آن است که تا حد زیادی قیمت مورد معامله را تعیین می کند.
به همین جهت استفاده از خیار عیب در معاملات مربوط به خودرو اهمیت بسیاری زیادی نیز خواهد داشت. برای مثال داشتن یک عیب مهم در موتور خودرو که برای خریدار مخفی و پنهان بوده و بعدا مشخص شده دارای چنین عیبی هست می تواند منشاء ایجاد خیار عیب باشد.
توجه داشته باشید در برخی موارد که وجود عیب پنهان مانده ممکن است به قدری تاثیر گذار در قیمت خودرو مورد معامله باشد که سبب ایجاد خیار غبن نیز باشد که در این صورت خریدار می تواند با اعمال خیار عیب یا خیار غبن اقدام به فسخ معامله کند.
آثار فسخ به استناد خیار عیب
فسخ واقع بر اساس قوانین و مقررات از اسباب انحلال قرارداد ها در نظر گرفته می شود. مهم ترین اثر انحلال قرارداد این است که از زمان اعمال حق فسخ از سوی دارنده آن مانند استفاده از خیار عیب، این است که فروشنده مسئول پرداخت ثمن معامله به خریدار بوده هم چنین خریدار مسئول باز گرداندن مورد معامله به فروشنده می باشد.
این مسئولیت سبب می شود که خریدار ضامن هر گونه عیب و نقصی باشد که در مدت فسخ تا تحویل مال به فروشنده به وجود می آید.
بدین ترتیب توجه به آثار حقوقی فسخ قرارداد هم برای فروشنده و هم برای خریدار بسیار مهم و ضروری بوده و بهتر است در این باره با وکیل متخصص حوزه قراردادی مشورت نماید.
پرسش و پاسخ با وکیل متخصص
خیار به معنای اخیتار فسخ قرارداد یا دریافت ارش در صورت وجود عیب پنهانی در مال مورد معامله می باشد. از آن جایی که قانون گذار از بروز خسارت ناروا به هر یک از طرفین قرارداد جلوگیری می کند این خیار را برای خریدار در نظر گرفته است تا در صورتی که عیب پنهانی موجود در مال بعدا نمایان شد، بتواند با اختیار فسخ خود از ورود ضرر به خود جلوگیری نماید.