ادله اثبات جرم : در دعاوی کیفری شاکی باید هم ارتکاب عمل مجرمانه را اثبات کرده و همچنین اثبات نماید که این عمل مجرمانه از سوی متهم پرونده ارتکاب یافته است.
برای این کار نیاز به دلایل و مدارکی خواهد شد. تمام دلایلی که می توان با استفاده از آن جرم را اثبات کرد در قانون مجازات اسلامی به عنوان ادله اثبات جرم بیان شده است که هر دلیل یا مدرکی از سوی شاکی ارائه شود مشمول یکی از این موارد خواهد بود.
بنابراین شناخت ادله اثبات جرم برای طرح شکایت و حتی دفاع در پرونده های کیفری امری بسیاری ضروری می باشد.
در ادامه این گفتار تمامی این ادله و میزان تاثیر هر یک از آنها برای اثبات جرم به تفکیک بیان شده و مورد بررسی قرار گرفته است.
چه دلایلی برای اثبات جرم به کار می رود؟
دلایلی که برای اثبات جرم از سوی مدعی یعنی شاکی پرونده مورد استفاده قرار می گیرد بر اساس ماده ۱۶۰ قانون مجازات اسلامی و همچنین رویه قضایی دادگاه ها به شرح زیر می باشد که به صورت موردی بیان شده و در ادامه به تفکیک مورد بررسی قرار خواهد گرفت.
- اقرار
- شهادت
- قسامه
- سوگند
- علم قاضی
قاضی ممکن است علم خود را از معاینات محلی، امارات کیفری یا اسناد ارائه شده به دست بیاورد.
اقرار متهم برای اثبات جرم
اقرار متهم به ارتکاب جرم از دسته دلایل پر کاربرد در دستگاه قضایی می باشد. بر اساس ماده ۱۶۴ قانون مجازات اسلامی، اقرار به معنای خبر دادن مجرم به ارتکاب جرم از سوی خود او می باشد.
بنابراین اقرار تنها برای خود فرد مجرم پذیرفته است و حتی در جرایمی که به صورت معاونت در جرم ارتکاب یافته باشد هر یک از مجرمین تنها می تواند در خصوص ارتکاب جرم از سوی خود اقرار کند و نام بردن از مجرمین دیگر، اقرار به حساب نخواهد آمد.
اقرار متهم به ارتکاب جرم در هر شرایطی که باشد پذیرفته نیست بلکه باید شرایطی در خصوص آن رعایت شود و در غیر این صورت از دسته دلایل خارج خواهد شد.
شرایط پذیرفته شدن اقرار متهم
وجود تمامی شرایط زیر برای صحیح بودن اقرار الزامی می باشد. در غیر این صورت همانگونه که پیش از این بیان کردیم، نمی توان شخصی را با اقراری که به صورت صحیح واقع نشده است مجرم دانست.
- اقرار باید با لفظ یا نوشتن باشد یا با اشاره واقع شود اما به هر حال باید بدون هیچ ابهامی صورت گیرد.
- اقرار نباید مشروط و معلق بر رخداد دیگری باشد.
- بلوغ، عقل، قصد و اختیار از شرایط بسیار مهم اقرار می باشد. بنابراین اقرار محجور به هیچ عنوان پذیرفته نیست. تنها سفیه و تاجر ورشکسته می توانند نسبت به امور کیفری اقرار نمایند و صحیح باشد.
- اقراری که تحت اکراه، اجبار، شکنجه و یا اذیت و آزار روحی یا جسمی گرفته شود، فاقد ارزش و اعتبار است و دادگاه مکلف است از متهم تحقیق مجدد نماید.
برای هر جرم چند بار اقرار لازم است؟
به بیان قانون گذار، یک بار اقرار از سوی متهم پرونده برای ارتکاب جرم کافی می باشد. البته باید شرایط فوق در آن رعایت شده باشد در غیر این صورت فاقد اعتبار خواهد بود.
اما در برخی از جرایم به دلیل شرایط ویژه ای که دارند و همچنین به دلیل مجازات های سنگین آن جرم یک بار اقرار کافی نیست. ذیل این مطلب هر جرم را به میزان دقیق اقرار مورد نیاز برای اثبات بیان خواهیم کرد.
و در جرایم :
- شرب خمر
- قوادی
- قذف
- سرقت موجب حد دو بار اقرار نیاز است.
شهادت شهود برای اثبات جرم
یکی دیگر از دلایل مهم و پر کاربرد برای اثبات جرم استفاده از شهادت دادن شاهدانی هست که به هر نحوی ارتکاب جرم را مشاهده کرده باشند.
شهادت در ماده ۱۷۴ قانون مجازات اسلامی به این صورت بیان شده است که “شهادت عبارت از اخبار شخصی غیر از طرفین دعوی به وقوع یا عدم وقوع جرم توسط متهم یا هر امر دیگری نزد مقام قضائی است.”
بنابراین می توان از شهادت هم به عنوان دلیل اثبات جرم و هم به عنوان دلیل برای رد اتهام استفاده کرد زیرا این دلیل بیان کننده واقعیت از دید اشخاصی هست که ناظر به صحنه جرم بوده و یا به نحوی از آن اطلاع دارند.
لازم است بدانید که شهادت شهود در هر حالتی پذیرفته نیست و باید واجد شرایطی باشد که در ادامه بیان کردیم.
البته لازم است بدانید شهادت دروغ در دادگاه خود جرمی مستقل است که می تواند از سوی دادگاه مورد پیگیری کیفری قرار گرفته و منجر به مجازات فرد شود.
شرایط شهادت به صورت صحیح چیست؟
برای اینکه شهادت شهود به طور صحیح واقع شده و بتوان از آن به عنوان ادله اثبات جرم استفاده کرد رعایت شرایط زیر الزامی می باشد. البته این موارد جدای از شرایطی هست که برای شخص شاهد در نظر گرفته شده است:
- شهادت افرادی که فراموشکاری دارند پذیرفته نیست مگر قاضی نسبت به عدم فراموشکاری ایشان علم داشته باشد. برای مثال افرادی که دچار بیماری آلزایمر هستند.
- شهادت باید از روی قطع و یقین باشد. بنابراین شهادتی که از روی شک باشد پذیرفته نیست.
- شهادت باید به صورت مستقل باشد و شهادت دادن به شهادت دیگری معتبر نیست. برای مثال فردی در دادگاه حاضر شده و بر راستگویی یا تایید شهادت دیگری بخواهد شهادت بدهد پذیرفته نخواهد شد.
- رجوع از شهادت موجب سلب اعتبار شهادت می شود، و اگر شاهد مجددا اقدام به شهادت نماید دیگر پذیرفته نیست.
شاهد برای شهادت چه شرایطی دارد؟
هر شخصی که می خواهد به عنوان شاهد در دادگاه حضور پیدا کند باید دارای شرایط زیر باشد در غیر این صورت شهادت وی پذیرفته نخواهد شد.
- بلوغ
- عقل
- ایمان
- عدالت
- طهارت مولد
- ذینفع نبودن در موضوع
- نداشتن خصومت با طرفین یا یکی از آنها
- عدم اشتغال به تکدی
- ولگرد نبودن
برای اثبات جرم چند شاهد لازم است؟
برای اثبات تمامی جرایم شهادت دو مرد که دارای شرایط فوق الذکر باشند کافی است. البته اگر شاهد زن باشد، به ازای هر مرد دو زن باید جایگزین بشوند. برای مثال شهادت دو زن و یک مرد برای اثبات جرم کفایت خواهد کرد.
البته این قاعده نیز مانند بسیاری از قواعد دیگر در عالم حقوقی دارای استثناء می باشد. جرایم زنا، لواط، تفخیذ و مساحقه که با چهار شاهد مرد اثبات میگردد.
سوگند برای اثبات جرم
سوگند در ماده ۲۰۱ قانون مجازات اسلامی به این صورت تعریف شده است که “سوگند عبارت از گواه قرار دادن خداوند بر درستی گفتار اداء کننده سوگند است.”
شرایط ادای سوگند تقریبا مشابه با اقرار می باشد. توجه داشته باشید که سوگند تنها برای طرفین دعوا و قائم مقام آنها قابل استفاده است.
سوگند باید با بر زبان جاری ساختن یکی از اسامی جلاله خداوند متعال باشد. البته بر اساس زمان و مکان ممکن است به زبان های دیگر نیز سوگند پذیرفته شود.
برای اینکه بدانید در کدام دسته از جرایم می توانید از سوگند برای اثبات ادعای خود استفاده نمایید بهتر است از مشاوره حقوقی کیفری استفاده کرده تا وکیل متخصص اقدام به راهنمایی شما نماید.
سوگند در اثبات کدام دعاوی کیفری کاربرد دارد؟
همانطور که پیش از این بیان کردیم سوگند در تمامی دعاوی کاربرد نداشته و با توجه به میزان تاثیر گذاری آن در اثبات ادعای طرفین می توان نتیجه گرفت بار اثباتی زیادی نخواهد داشت.
به بیان قانون گذار ادای سوگند در حدود و تعزیرات سبب اثبات و نفی هیچ ادعایی نخواهد شد. بنابراین کاربرد سوگند تنها در جرایم مستوجب دیه، قصاص، ارش و ضرر و زیان ناشی از جرم قابل استفاده است.
البته بیشتر کاربرد سوگند در روند دادرسی مربوط به زمانی هست که تعداد شاهدان کمتر از مقدار قانونی بوده و بتوان با ضمیمه کردن سوگند در ضمن شهادت، بتوان جرم را اثبات یا نفی کرد.
استفاده از قسامه برای اثبات جرم
قسامه شرایط بسیار ویژه ای دارد که در گذشته مورد استفاده بوده اما امروزه تقریبا کاربرد خود را از دست داده است.
قسامه از کلمه قسم آمده و به معنای همان سوگند خوردن است. اما تفاوتی که با سوگند دارد این است که به صورت دسته جمعی ادا می شود.
قسامه برای جرم قتل، قسم خوردن پنجاه نفر از بستگان مدعی قتل می باشد و در زمانی مورد استفاده قرار خواهد گرفت که دلایل دیگری برای اثبات یا نفی جرم موجود نباشد.
البته قسامه در سایر جرایم از سوی حدودا پنج نفر ادا خواهد شد. برای اطلاع دقیق برای استفاده از قسامه می توانید با دریافت مشاوره حقوقی تلفنی از وکلای کیفری متخصص سوالات خود را بپرسید.
اسناد لازم برای اثبات جرم
هر جرمی با توجه به نحوه ارتکاب آن آثاری را از خود به جای می گذارد که می توان با استفاده از اسناد موجود باقی مانده برای اثبات این جرم در دادگاه اقدام کرد.
برای مثال در جرم فحاشی پیامکی، یکی از اسنادی که شاکی می تواند با استفاده از آن جرم ارتکابی را اثبات نماید، استعلامی هست که از طرف اپراتور مربوطه به درخواست دادگاه گرفته می شود.
این سند مکتوب نشان دهنده تمامی پیامک های ارسالی از سوی طرفین است که می تواند ادعای شاکی یا متهم را اثبات نماید.
همین مسئله در خصوص جرایم دیگر نیز کاربرد خواهد داشت. در جرم کلاهبرداری نیز اسناد، مدارک و قراردادهای امضا شده از سوی شخص کلاهبردار مدارک و اسنادی هست که سبب اثبات جرم خواهد شد.
اماره کیفری اثبات جرم
یکی از مواردی که می تواند به عنوان دلیل در دعاوی کیفری مورد استفاده قرار بگیرد اماره قانونی می باشد. قانون گذار برای تعریف آن در ماده ۱۳۲۱ قانون مدنی چنین بیان داشته است که “اماره عبارت از اوضاع و احوالی است که به حکم قانون یا در نظر قاضی دلیل بر امری شناخته میشود.”
به بیان ساده تر می توان گفت اماره چه در مسائل کیفری و چه در مسائل حقوقی به پیش فرض هایی گفته می شود که مقام قضایی آنها را در نظر دارد.
برای مثال یکی از بارز ترین امارات، اماره ید یا تصرف است. این اماره پیش فرض این را به مقام قضایی می دهد که مال در دست هر کس باشد مالک محسوب می شود مگر اینکه خلاف آن اثبات شود.
بدین ترتیب در جرایمی مانند سرقت، همین مسئله که مال در دست بزه دیده بوده و مجرم آن را سرقت کرده باشد برای اثبات جرم کافیست.
علم قاضی در اثبات دعاوی کیفری
بر اساس قانون مجازات اسلامی، علم قاضی به معنای مستندات روشن و واضحی هست که نزد وی ارائه شده و همچنین می تواند به عنوان مبنای صدور حکم قرار بگیرد.
بنابراین علم قاضی از مهمترین موارد ادله اثبات جرم محسوب می شود. حال مسئله در این است که چه مواردی می تواند موجب علم قاضی باشد؟
در قانون مجازات اسلامی مواردی از قبیل نظریه کارشناس، معاینه محل، تحقیقات محلی، اظهارات مطلع، گزارش ضابطین دادگستری و سایر قرائن و امارات که نوعاً علم آور باشند می تواند مشمول علم قاضی باشد.
بدین ترتیب حتی اگر فردی در دادگاه حاضر شده و اظهاراتی در زمنیه ارتکاب جرم داشته باشد شاید نتوان از آن به عنوان شاهد استفاده کرد اما ممکن است اظهارات وی موجب علم قاضی شده و به عنوان دلیل مورد استفاده قرار بگیرد.
معاینات محل برای اثبات جرم
معاینه محل ارتکاب جرم می تواند اطلاعات بسیار مفیدی را در اختیار مقام قضایی برای صدور رای قرار دهد. برای این اقدام مقام قضایی باید در ابتدا قرار معاینه محل صادر نماید.
پس از صدور این قرار، خود یا نماینده دادگاه در محل ارتکاب جرم حضور پیدا کرده و از جنبه های مختلف موضوع پرونده و جرم مورد نظر را بررسی می نماید.
بر اساس ماده ۲۵۵ قانون آئین دادرسی مدنی، معاینه محل از امارات قضایی محسوب می شوند که تاثیر مستقیم بر علم قاضی داشته و می تواند مبنای صدور حکم قرار بگیرد.
بنابراین استفاده از معاینه محل توسط مقام قضایی، می تواند راهگشای بسیاری از دعاوی جهت اثبات جرم باشد.
میزان تأثیر هر یک از دلایل اثبات جرم چقدر است؟
ادله اثبات جرم به این صورت نیست که به طور دقیق بتوان میزان تاثیر هر یک از آنها را در اثبات جرم بیان کرد. میزان تاثیر هر یک از ادله اثبات جرم با توجه به موضوع جرم ارتکابی و همچنین سایر شرایط پرونده مشخص خواهد شد.
اما به طور قطع می توان گفت که اقرار متهم به ارتکاب جرم، تاثیر بسیار بیشتری نسبت به سایر ادله خواهد داشت زیرا که خود فرد در شرایط کاملا عادی از نظر درونی یعنی عقل و بلوغ و بیرونی یعنی با اختیار کامل بدون شکنجه و سایر موارد اجبار، ارتکاب جرم را به خواست خود بیان می کند.
سایر ادله نیز می تواند از سوی مدعی در دادگاه برای اثبات و نفی جرم مورد استفاده قرار بگیرد. علم قاضی و معاینات محل ارتکاب جرم نیز از دلایل مفید برای اثبات جرم به حساب می آید.
مشاوره حقوقی با وکیل برای استفاده از ادله اثبات جرم
در طول این گفتار نیز اشاره کردیم مشورت گرفتن از وکیل برای انتخاب ادله اثبات جرم بسیار مهم و ضروری هست.
این اهمیت از آنجایی نشأت می گیرد که جرایم با توجه به ویژگی هایی که دارند و همچنین شرایط موجود در پرونده، برای اثبات نیاز به مدارک، دلایل و مستندات متعددی خواهند داشت که بررسی این موارد نیاز به دانش کیفری بالا و همچنین تجربه دفاع در مراجع قضایی کیفری خواهد داشت.
بنابراین میزان ریسک در پرونده و احتمال شکست در آن بسیار کاهش پیدا کرده و می توان به نحو احسن از طریق مراجع قضایی از حقوق خود دفاع کرد.
برای دریافت مشاوره حقوقی کیفری در این زمینه می توانید به یکی از بزرگترین موسسات حقوقی مجاز کشور یعنی موسسه اترس که دارای تعداد زیادی از پرونده های مربوط به جرایم می باشد مراجعه نمایید.
پرسش و پاسخ با وکیل
در نهایت می توان گفت ادله اثبات جرم تنها شامل مواردی می شود که در مطلب فوق به طور کامل آن را بیان کردیم.
افراد می توانند از هر دلیلی که در اختیار دارند برای اثبات جرم استفاده کنند. حال ممکن است میزان تاثیر هر یک از آنها کمتر یا بیشتر از دیگری باشد. به هر حال هر کدام موجب علم قاضی شود می تواند مبنای صدور حکم قرار بگیرد.